آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتابشناسى توصيفى كتب تراجم زنان - مهريزى مهدى

كتابشناسى توصيفى كتب تراجم زنان
مهريزى مهدى


نسبت به تاريخ گذشته زنان قضاوت هاى كاملاً متفاوت در ميان نويسندگان و تحليل گران به چشم مى خورد برخى بر اين باورند كه:
تاريخ ما, به شهادت خودش, در طول قرون, به ويژه پس از مشروطيت, تاريخى مذكر بوده است; يعنى تاريخى بوده است كه هميشه مرد, ماجراهاى مردانه, زور و ستم ها و عدل و عطوفت هاى مردانه, نيكى و بدى ها, محبت ها و پلشتى هاى مردانه بر آن حاكم بوده اند. زن اجازه نقش آفرينى نيافته است. به همين دليل از عوامل مؤنث در اين تاريخ چندان خبرى نيست. مرد از نظر بزرگترين مورخ ايران, يعنى ابوالفضل بيهقى, بزرگ ترين عنصر سازنده تاريخ است, و به همين دليل هر كجاى تاريخ مسعودى را كه ورق بزنيد, اعمال مردانى را مى بينيد كه در حال ساختن يا نابود كردن چيزهايى هستند و اين چيزها همه عناصر تاريخى هستند.
در هر لحظه اين بزرگترين تاريخ ايران, مردى مى ميرد, مردى پيمان مى بندد, مردى پيمان مى شكند, مردى در قلعه اى زندانى مى گردد, مردى به دار آويخته مى شود, قومى غالب مى شوند از مردان, و قومى منزوى مى شوند از مردان.
تاريخ بيهقى تاريخ مردان است و اگر از زن يادى شود يا مادر حسنك است و يا مادرانى چون مادر حسنك هستند كه هيچگونه تحرك واقعى ندارند و يا اگر تحرك ناچيزى داشته باشند, در حدود حلوا و شيرينى پختن براى مردان و اميران جوان, محمد و مسعود تحرك دارند.١
در مقابل گروهى ديگر به افراط هر حادثه تاريخى را به زنان ربط مى دهند و به رد پاى زن در سراسر تاريخ باور دارند:
متأسفانه بايد عرض كنم كه تمام آن مردان و زنان و آن پادشاهان كه سوراخ سمبه هاى تاريخ را گرفته اند, عموماً اسير و برده زنان بوده اند و آنقدر هم اسير بوده اند كه من هميشه ميل داشتم فصلى تازه به عنوان جاى پاى زن در تاريخ باز كنم, زيرا حوادث بزرگ و كوچك عالم را وابسته به مسائل مربوط به زنان مى دانم.٢
استاد جوادى آملى معتقدند در ثبت تاريخ زنان كوتاهى شده است:
…اگر كارهايى كه زنان اباذرگونه در جنگها و صحنه هاى سياسى اسلام كردند دهها بار گفته مى شد و به صورت فيلم تبليغى درمى آمد, و دهها كتاب در آن زمينه نوشته مى شد, آنگاه مشخص مى شد كه زنها در پشبرد مسائل نظامى در صدر اسلام همچون اباذر و مالك اشتر در صحنه بوده اند.٣
به گمان ما گرچه شرايط مساعدى بر اثر حاكميت فرهنگ هاى غير دينى, براى رشد و ترقى زنان فراهم نبود, ولى در همان شرايط نابرابر نيز كمتر تاريخ زنان به ثبت رسيده است. و همان چه نيز به ثبت رسيده در لابلاى كتب پراكنده و غير مبوب است كه دست يافتن بدان آسان نيست.
با اين همه مى توان ادعا كرد, مطالعه و تفحص در منابع و كتب, پيشينه فرهنگى بسيار غنى براى زنان نشان مى دهد. تدوين تاريخ نانوشته زنان از ميان انبوه نوشته هاى تاريخى كارى بر زمين مانده است; كه در اين دهه هاى اخير تا حدى پژوهشگران بدان رو كرده اند.
روشن است كه نشان دادن گذشته درخشان و پرافتخار زنان, فوايدى فراوان در پى دارد:
١. استعداد و توانايى زنان را نشان مى دهد.
٢. ميزان حضور اجتماعى بانوان را روشن مى كند.
٣. تلقى مسلمانان و پيشوايان دينى را از هويت و شخصيت زن به دست مى دهد.
٤. دست يابى به الگويى از زن را براى نسل امروز آسان مى سازد.
٥. از فروغلتيدن زنان در ابتذال عصر جديد جلوگيرى مى كند.
گام نخست در اين تلاش گسترده, شناسايى مصادر كهن و جديد است, به سخن ديگر منبع شناسى و كتابشناسى مسأله (تاريخ زنان) كمكى است به پژوهشگران و محققان اين عرصه.
اين منبع شناسى مى تواند در چند شاخه صورت گيرد.
١. كتابشناسى كتب تراجم زنان
٢. كتابشناسى كتب تحليلى درباره تاريخ زنان
٣. كتابشناسى نسخ خطى پيرامون تاريخ زنان.
٤. مقاله شناسى در دو حوزه ياد شده (تراجم و تحليل تاريخ).
در اين مقاله (كتابشناسى توصيفى كتب تراجم زنان) عرضه مى گردد. در باب اين كتابشناسى يادآورى چند نكته لازم است:
١. اين كتابشناسى در حوزه كتب فارسى و عربى تهيه شده است.
٢. كتابى كه مستقلاً به اين موضوع اختصاص داشته يا بخشى معين از آن در اين موضوع تدوين شده معرفى شده است.
٣. به تمامى كتب معرفى شده مراجعه شده و توصيف مختصرى از محتواى آن انجام شده است.
٤. تنظيم كتابشناسى به ترتيب الفبايى عناوين كتب مى باشد.
٥. در اين كتابشناسى به معرفى آثارى پرداخته ايم كه شرح حال بيش از پنج زن در آن آمده باشد از اين رو كتب بسيارى كه در شرح حال زنانى مانند حضرت فاطمه(س) زينب كبرى و… تدوين شده در اين معرفى ها جاى نگرفته است.
١. اخبار الزينبات, ابوالحسين يحيى بن الحسن, (ـ٢٧٧ق)نشر و تقديم: محمد جواد مرعشى نجفى, بى تا, بى جا, ١٦٦ص, عربى, جيبى.
در اين كتاب شرح حال ٣٤زن, از زنان اهل بيت كه نام زينب دارند, آمده است .
٢. اخبار النساء, ابن القيم الجوزية (٦٩١ـ٧٥١ق), شرح و تحقيق: د. مفيد محمد قميحة, دارالفكر اللبنانى, بيروت, ١٩٩٠م, ٢٥٨ص, عربى.
اين اثرى جُنگ گونه است كه به ذكر نقل هايى مرتبط با زنان پرداخته است از اين رو بسان كتب تراجم و زندگينامه نيست.
٣. اخبار النساء فى عقد الفريد, عبد مهنّاـ سمير جابر, اول, دارالكتب العلمية, بيروت, ١٤١٠قـ١٩٩٠م, ٣١٧ص, عربى.
زنان كتاب عقد الفريد در اين اثر گرد آورى شده و معرفى شده اند.
اين مجموعه گوشه هايى از زندگى ٢٥٠ زن را در خود جاى داده است.
٤. اخبار النساء فى كتاب الاغانى, عبدالامير مهنّا, دوم, مؤسسة الكتب الثقافية, بيروت, ١٤١٣ق ـ١٩٩٣م, ٤٠٠ص, عربى.
اين كتاب گردآورى و شرح حال زنان ياد شده در الاغانى ابوالفرج الصفهانى (٣٥٦ق) است.
در اين اثر از بيش از ١٨٠ زن نام برده شده است.
٥. از رابعه تا پروين, كشاورز صدر, چاپ كاويان, تاريخ نگارش ١٣٣٤ش, ٢٨٢ص, فارسى.
در اين كتاب زنانيكه به فارسى شعر گفته اند از قرن سوم تا چهاردهم معرفى شده اند.
نام ١٠٦ زنِ شاعر فارسى زبان, همراه با گزيده اى از اشعار و پاره اى شرح حال در اين نوشته آمده است.
در مقدمه نقش اسلام را در ورود زنان به صحنه اجتماع و سياست ياد كرده, و نمونه هايى از زنان برجسته در عرصه سياست, حقوق, شعر و هنر را بقلم آورده است.
٦. الاستيعاب, ابن عبد البرّ, تحقيق: على محمد البجاوى, نهضة مصر, القاهرة, ٤ج, ص١٧٨٧ـ١٩٦٦, عربى.
در اين بخش از كتاب شرح حال يك هزار زن صحابى بيان شده است.
٧. اُسُد الغابه فى معرفة الصحابة, على بن ابى الكرم المعروف بابن الاثير ٥ج, داراحياء التراث العربى, بيروت, عربى.
المجلد الخامس, كتاب النساء, ص٣٨٩ تا آخر.
نام بانوان به ترتيب حروف الفباء, همراه قسمت هايى از زندگى آنان ذكر شده است.
٨. اشعار النساء, محمد بن عمران المرزبانى, تحقيق, د.سامى مكى العانى ـ هلال نساجى, عالم الكتب, بيروت, ١٤١٥ق ـ١٩٩٥م, ١٧٢ص, عربى.
تعدادى از زنان شاعر عرب به همراه سروده هاى آنان معرفى شده اند.
٩. اشعار النساء المؤمنات, ام على مشكور, انتشارات سعيد بن جبير, قم, ١٤١٣ق, ١٥٩ص, عربى.
در اين اثر شرح حال ٤١ زن شاعر به همراه پاره اى از سروده هاى آنان به چشم مى خورد.
١٠. الاصابة فى تمييز الصحابة, احمد بن على العسقلانى المعروف بابن حجر (٧٧٣ـ٨٥٢ق ٨) ٥مجلد,دارالكتب العلمية, بيروت, عربى.
جزء هشتم, كتاب النساء, ٢٩١ص.
ترتيب الفبائى در آن رعايت شده است و تعداد زنانى كه نام آنها آمده ١٥٤٥ تن مى باشد.
١١. اعلام العابدات الزاهدات, محمد احمد درنيقه, اول, المؤسسة الجامعية للدراسات والنشر والتوزيع, بيروت, ١٤١٠ق ـ١٩٩٠م, ١٤٣ص, عربى.
در اين اثر شرح حال زنان عابد و زاهد ياد شده است. منابع و مصادر متعدد نويسنده, اين كتاب را قابل استناد كرده است.
١٢. اعلام النساء, على محمد دخيل, ٨ج, سوم, الدار الاسلامية, ١٤١٢ق ـ ١٩٩٢م, ٣٩٩ص, عربى.
اين كتاب به شرح حال هشت زن پرداخته است, نخست به صورت جزوه هاى منفرد و سپس در يك مجموعه گردآمده است.
خديجة, فاطمة بنت اسد, فاطمة الزهراء, ام سلمة, ام كلثوم بنت الامام على, زينت بنت الامام على, سكينة بنت الامام الحسين, فاطمة بنت الامام الحسين.
١٣. اعلام النساء فى عالمى العرب و الاسلام, عمر رضا كحّاله, دوّم, المطبعة الهاشمية, دمشق, ١٣٧٩ق ـ ١٩٥٩م, ٥ج, ٥٢١ + ٣٩٩ + ٣٩٩ + ٣٦٣ + ٣١٩ص, عربى.
اين كتاب شرح حالى است از زنان جهان اسلام و عرب. در اين اثر كه به ترتيب حروف الفبا تنظيم شده و جامع ترين نوشته در تراجم زنان است, قريب به دو هزار و هشتصد زن معرفى شده است.
١٤. اعلام النساء المؤمنات, محمد الحسّون ـ ام على مشكور, اول, انتشارات اسوه, تهران, ١٤١١ق ـ ٧٢٠ص, عربى.
در اين اثر ٤٠٥ زن برجسته شيعى در عرصه هاى مختلف معرفى شده است. فهارس فنى كتاب, جايگاه اين زنان را در عرصه هاى گوناگون مشخص مى سازد.
١٥. الإماء الشواعر, ابوالفرج الاصفهانى, تحقيق: جليل العطية, اول دار الفتال, بيروت, ١٤٠٤ق ـ ١٩٨٤م, ٢٧١ص, عربى.
در اين اثر از سى و سه كنيز سراينده با ياد كرد پاره از اشعار آنان سخن رفته است.
١٦. امهات الائمة, حازم الخاقانى, اول, دارالحق, بيروت, ١٤١٥ق ـ ١٩٩٥, ٢٦٩ص, عربى.
در اين اثر از سيزده زن نام برده شده كه تكيه اصلى نويسنده بر احاديث و روايات است.
خديجة, آمنة, فاطمة بنت اسد, فاطمه بنت الرسول, شاه زنان, فاطمة بنت الامام الحسن, فاطمة بنت القاسم, حميدة, تكتم, سكينة, سمانة, حديثة, نرجس.
١٧. امّهات المؤمنين, عبدالصبور شاهين ـ اصلاح عبدالسلام الرفاعى, اول, الزهراء للاعلام العربى, ١٤١٢ق ـ ١٩٩١م, ٥٦٧, عربى.
در اين اثر نخست شرح زندگى همسران رسول خدا آمده و سپس روايات آنان را گرد آورده است.
همسرانى كه از آنان ياد شده عبارتنداز: خديجة, سودة, عائشة, حفصة, زينب بنت جحش, ام سلمة, زينب بنت خزيمة, ام حبيبة, صفية, ميمونة, ريحانة, ام ابراهيم.
١٨. امهات المؤمنين و بنات الرسول, وداد سكاكينى, سوم, دارالفكر, دمشق, ١٤٠٦ق ـ ١٩٨٦م, ١٩٩ص, عربى.
در اين نوشته شرحى از زندگى يازده همسر پيامبر و چهار دختر وى آمده است.
همسران: خديجه, سودة, عايشة, حفصة, هند, زينب, جويرية, صفية, رملة, مارية, ميمونة.
دختران: زينب, رقية, ام كلثوم, فاطمة.
١٩. بلاغات النساء, احمد بن ابى طاهر طيفور (٢٠٤ـ٢٨٠ق), انتشارات الشريف الرضى, قم, ٢٧٩ص, عربى.
اين كتاب داراى سه بخش عمده است. در بخش نخست سخنانى بليغ را از زنان گردآورده است. نام سى زن در اين بخش وجود دارد.
در بخشهاى ديگر كتاب, به اشعار زنان, و پاره اى اخبار پرداخته است.
٢٠. بنات النبى(ص), عايشة بنت الشاطى, دارالكتاب العربى, بيروت, ١٤٠٦ق ـ ١٩٨٥م, ٢١٩ص, عربى.
در اين كتاب شرح زندگى چهار تن از دختران پيامبر, زينب, رقية, ام كلثوم وفاطمه باز گفته شده است.
٢١. بنات النبى(ص), محمد على القطب, اول, المؤلف, دمشق, ١٤١٥ق ـ ١٩٩٤م, ١٤٤ص, عربى.
در اين اثر شرح حال چهار تن از دختران پيامبر, زينب, رقية, ام كلثوم, فاطمه, ايراد شده است.
٢٢. بنات النبى(ص), ام ربائبه؟, جعفر مرتضى العاملى, دوم, مركز النشر التابع لمكتب الاعلام الاسلامى, قم, ١٤١٦ق ـ ١٣٧٥ش, ١٤٦ص, عربى.
در اين كتاب از دختران پيامبر يا دختر خوانده هاى ايشان بحث شده و ديدگاه تحليلى و نقدى در اين زمينه ارائه شده است.
٢٣. تاريخ مدينة دمشق ـ تراجم النساء ـ ابن عساكر, تحقيق: سكينة الشهابى, ١٤٠٣ق ـ ١٩٨٢م, عربى.
اين بخش از تاريخ دمشق جداگانه تحقيق و چاپ شده است.
در اين كتاب ترجمه ١٩٦زن, ذكر شده است.
٢٤. تراجم اعلام النساء, محمد حسين الاعلمى الحائرى, ٢ج, اول, مؤسسة الاعلمى, بيروت, ١٩٨٧م, ٣٩٧ص« ٤٣٠ص, عربى.
اين كتاب به ترتيب حروف الفبا تنظيم شده و نقلهايى طولانى و كوتاه و عربى و فارسى را در خود جاى داده است. و مقدمه اى طولانى آن كه درباره مباحث مربوط به زن مى باشد, نيمى از جلد نُخست را به خود اختصاص داده است.
٢٥. تراجم سيدات بيت النبوة, عائشة عبدالرحمن بنت الشاطى, اول, دار الدّيان, قاهرة, ١٤٠٨ق ـ ١٩٨٨م, ٩٩٠ص, عربى.
اين كتاب نخست در پنج عنوان منتشر شده كه برخى از آنها در اين مجموعه نيز معرفى شده است. آن پنج كتاب نويسنده كه اين اثر حاوى تمامى آنها است عبارت است از:
١ـ ام النبى
٢ـ نساء النبى
٣ـ بنات النبى
٤ـ السيدة زينب عقيلة بنى هاشم
٥ـ السيدة سكينة بنت الامام الحسين(ع).
٢٦. تطور المرأة المسلمة عبر التاريخ , باسمة كيال, مؤسسة عز الدين, بيروت, ١٤٠١ق ـ ١٩٨١م, ٢٤٠ص, عربى.
بخشى از كتاب با عنوان (مسلمات خالدات فى التاريخ), (ص ١٥٨ـ١٩٥) به ياد زنان نامور در تاريخ اسلامى اختصاص دارد, و نويسنده گوشه هائى درس آموز از زندگى شخصيتها را آورده است. نام اين ياد شدگان بدين شرح است:
فاطمه زهرا(س), زينب دختر اميرالمؤمنين(ع), اسماء دختر ابوبكر, حفصه دختر عمر, سكينه دختر امام حسين(ع), اروى الصليحى ملكه يمن.
٢٧. تنقيح المقال فى علم الرجال, عبداللّه المامقانى,٣ج. مطبعة المرتضوية, نجف, ١٣٥٢ق.
ضميمه جلد سوم, ص ٦٩ـ ٨٣ به زنان اختصاص دارد.
مؤلف در آغاز فرموده: (تنها بانوانى كه از طريق شيعه روايتى از پيامبر(ص) نقل كرده اند, نامشان را آورديم, اما زنان صحابى كه از پيامبر(ص) سخنى را از غير طريق شيعه نقل كرده اند, يا از غير پيامبر(ص) چيزى را نقل كرده باشند, در اين كتاب ياد نكرده ايم, و در كتابهاى اُسُد الغابة, الاصابة فى تمييز الصحابة, الاستيعاب اين زنان به صورت گسترده مطرح شده اند) (ج٣, ص٦٩)
٢٨. تهذيب التهذيب, ابن حجر عسقلانى (م٨٥٢), اول, حيدرآباد, ١٣٢٧ق.
جلد دوازدهم اين مجموعه از صفحه ٣٩٧ تا ٥٠٤ به ذكر زنان راوى اختصاص يافته است. در مجموع از ٢٧١ زن نام برده است.
٢٩. تهذيب الكمال, ابوالحجاج يوسف المزى (٦٥٤ـ٧٤٢ق), دارالفكر, بيروت,١٤١٤ق ـ١٩٩٤م, ص٢٩٠ـ٥٠٣, عربى.
در اين بخش از اين مجموعه ٢٦٥ زن راوى معرفى شده و نام كسانى را كه از آنان روايت شده نيز آورده است.
٣٠. الجهود العلمية للمرأة خلال القرنين الخامس والسادس الهجريين, الدكتورة ناجية عبدالله ابراهيم, مؤسسة البلسم للنشر والتوزيع, عمان ـ الاردن, ١٩٩٦م, ٢٦٦ص, عربى.
در اين كتاب از ١٨٩ زن ياد مى كند كه در قرن هاى پنجم و ششم در بغداد در عرصه فرهنگ و انديشه مطرح بوده اند. اين زنان در حوزه هاى حفظ حديث, روايت, شعر, نويسندگى, شعر و وعظ جايگاهى داشتند.
٣١. جهود المرأة فى رواية الحديث القرن الثامن الهجرى, صالح يوسف معتوق, دار البشائر الاسلامية, بيروت, ١٤١٨ق, ١٩٩٧م, ٣٧٦ص, عربى.
در اين اثر پس از مباحثى كلى در باب نقش زنان در نشر و روايت حديث از ٢٣٢ زن كه در قرن هشتم در نشر و روايت حديث سهيم بوده اند ياد كرده است و در پايان كتاب شرح حال تفصيلى ١٥ نفر از آنها را, تحرير كرده است.
٣٢. چهره زن در آئينه تاريخ اسلام, مرتضى فهيم كرمانى, شركت سهامى انتشار, تهران, ١٣٤٩, ٢٤٧ص, فارسى, جيبى.
در اين نوشته از ٧٤ زن در تاريخ اسلام سخن رفته و گوشه هايى از زندگى آنان بازگو شده است.
٣٣. داستان زنان, محمّد مهدى تاج لنگرودى, چهاردهم, دفتر نشر ممتاز, تهران, ١٣٧٥, ٢٣٩ص, فارسى.
اين كتاب حاوى قطعه هاى تاريخى پيرامون زنان است كه به نحوى مى توان آن را زندگينامه تعدادى از زنان قلمداد كرد.
٣٤. داستانهاى زنان شاهنامه, زهرا مهذب, اول, نشر قبله, تهران, ١٣٧٤, ٢٤٢ص, فارسى.
نويسنده, پنجاه زن را كه در شاهنامه از آنها ياد شده بر اساس آثار فردوسى معرفى كرده است. تحليل هاى نويسنده از اشعار و نشان دادن موقعيت اجتماعى زنان درخور درنگ است.
در پايان كتاب(ص٢٢٧ـ٢٢٩) نتايج بيست و دوگانه اى را بر اساس معرفى هاى فردوسى, رديف كرده است.
٣٥. الدرة البيضاء فى مشاهير النساء, عبدالعلى مورخ السلطنة, تهران, تاريخ تحرير ١٣٢٣ق, ٣١٧ص.
در اين اثر, شرح حال حوا, ساره, آسيه, مريم و خديجه نگارش يافته است. مؤلف در ديباچه مى گويد: در گذشته كتابى با عنوان تاريخ النساء نگاشته كه اين بخش را از آن جدا و به طبع رسانده است.
٣٦. ذكر النسوة المتعبدات الصوفيات, ابو عبد الرحمن السلمى (٣٢٥ـ٢٤١ق), تحقيق: محمود محمد الطناحى, اول, مكتبة الخانجى, قاهرة, ١٤١ق ـ١٩٩٣, ١٥٧ص, عربى.
در اين اثر شرح ٨٤ زن عابد و صوفى بازگو شده است. تحقيق كتاب بر غناى آن افزوده و فهارس متعدد, آن را علمى تر ساخته است.
٣٧. الرسول فى بيته, احمد شلبى, دار النهضة العربية, بيروت, ١٩٩٠م, ١٥٧ص, عربى.
در اين كتاب پيرامون زندگى زنان پيامبر بحث شده است. همسران ياد شده از اين قرارند:
خديجة, سودة, عائشة, زينب بنت خزيمة, حفصة, زينب بنت جحش, ام سلمة, جويرية, صفية, ام حبيبة, ميمونة, مارية.
در اين كتاب به جز شرح حال, به برخى از مباحث نظرى نيز پرداخته و همچنين شرحى مختصر از زندگى چهار دختر پيامبر آورده است.
٣٨. زن بر سرير قدرت, محمود طلوعى, دوم, اسپرك, تهران, ١٣٧٠, ٣٩٧ص, فارسى.
در اين كتاب تعدادى از زنان سياستمدار و قدرتمند معرفى شده است.
٣٩. زنان پيغمبر(ص), عايشه بنت الشاطى, ترجمه: محمد على خليلى, بى نا, تهران, ١٣٣٧, ٢٧٩ص, فارسى.
اين كتاب ترجمه كتاب نساء النبى است كه در شماره ٧٥ معرفى مى شود.
٤٠. زنان دانشمند و راوى حديث, احمد صادقى اردستانى, اول, دفتر تبليغات اسلامى, قم, ١٣٧٥, ٤٠٨ص, فارسى.
در اين كتاب وضعيّت ١٧٦ بانوى راوى حديث مورد مطالعه و بررسى قرار گرفته است.
٤١. زنان شاعر ايران, مهرى شاه حسينى (شادمانى), اول, مؤسسه انتشارات مدبّر, تهران, ١٣٧٤, ١٠٢٠ص, فارسى.
در اين كتاب گزيده اشعار زنان معاصر گردآورى و معرفى شده است.
٤٢. زنان مقتدر و نام آور جهان, مرى ـ ال ـ ديويس, مترجم: بهروز محمودى بختيارى, اول, نشر آثار, تهران, ١٣٧٥, ٨٥ص, فارسى.
در اين كتاب سرگذشت پنج ملكه صاحب نام اروپايى به تصوير كشيده شده است.
زنان معرفى شده از اين قرارند: آلينور (التين) ايزابل اسپانيايى, اليزابت اول, مارى آنتوانت, كاترين كبير.
٤٣. زنان نامدار در قرآن, حديث و تاريخ, دكتر احمد بهشتى, ٣ج, تهران, سازمان تبليغات اسلامى, ١٣٦٨ش, ٢٧٤« ١٨٨«٢١٢ص, فارسى.
در اين كتاب نام ١٥٠ زن برجسته و قسمتهائى از زندگى آنان بيان شده است. اين نوشته قبلاً با نام (زنان نامدار در تاريخ اسلام) چاپ شده ولى در چاپ جديد تغييرى در عنوان كتاب صورت گرفته و تعميم يافته است.
٤٤. زوجات النبى الطاهرات, محمد محمود الصوّاف, نُهم, مؤسسة الرسالة, سوريه, ١٤٠٨ق ـ ١٩٨٨م, ٩٥ص, عربى.
در اين كتاب يازده زن به عنوان همسران رسول خدا(ص) شرح حالشان بازگو شده است.
خديجة, سودة, عائشة, حفصة, زينب بنت جحش, زينب بنت خزيمة, ام سلمة, ام حبيبة, ميمونة, جويرية, صفية.
٤٥. زوجات النبى واولاده, امير مهنّا الخيامى, اول, مؤسسة عزالدين, بيروت, ١٤١١ق ـ ١٩٩٠م, ٤٠٦ص, عربى.
شرحى مفصل از زنان رسول خدا و روايات آنها را آورده است, همچنين از زنانى كه پيامبر از آنان خواستگارى كرده ياد شده است.
به شرح حال فرزندان پيامبر نيز در ادامه كتاب پرداخته و در پايان آياتى را كه پيرامون زنان پيامبر نازل شده به همراه اسباب نزول آن, ذكر كرده است.
٤٦. السلطانات المنسيات, فاطمة المرنيسى, ترجمه: جميل معلّى ـ عبدالهادى عباس, اول, دار الصاد, سورية, ١٩٩٤م, ٣١٨ص, عربى.
در اين كتاب زندگى زنانى كه در دولتهاى اسلامى نقش داشتند, تحليل شده است.
٤٧. السمط الثمين فى مناقب امهات المومنين, احمد بن عبد اللّه الطبرى (م٦٩٤ق), تحقيق: محمد على خطب, دارالحديث, قاهرة, ٢٤٣ص, عربى.
در اين نوشته شرح زندگى, خديجة, سودة, عائشة, حفصة, زينب بنت جحش, زينب بنت خزيمة, ام سلمة, ام حبيبة, ميمونة, جويرية, صفية و برخى ديگر از زنان آمده است.
٤٨. رياحين الشريعة, ذبيح اللّه محلاتى, دارالكتب الاسلامية, تهران, ٥ج, ٣٤٧ « ٤١٩ « ٤٠٠« ٤٠٣, فارسى.
در اين موسوعه شرح حال حضرت فاطمه(ص), مادران پيامبر, بانوان دشت كربلا, بانوان دانشمند شيعه, مشاهير بانوان امم سالفه و شرارت جمعى از زنان آمده است.
٤٩. زنان با فضيلت, رجبعلى مظلومى, واحد فرهنگى بنياد شهيد,١٣٦٥, ١٥٣ص, فارسى.
در اين نوشته در ضمن هشتاد و نُه واقعه گوشه هايى از زندگى زنان با فضيلت تحرير شده است.
٥٠. زنان بزرگ در صدر اسلام, سيد خليل خليليان, نويد, تهران, ١٣٤٩, ١١٧ص, فارسى, جيبى.
اين كتاب حاوى ده گفتار است كه در ضمن آن شرح حال گونه اى از چند زن بزرگ در صدر اسلام از قبيل; فاطمه(س), زينب, اسماء, ام سلمه, ام سليم, سميه, همسر ابوذر تحرير شده است.
٥١. زنان خوشنويس در تمدن اسلامى, عذرا عقيقى بخشايشى, نشر آذربايجان, تبريز, ١٣٧٥, ٢٠٦ص.
زندگينامه اجمالى ١٠٤ زن خوشنويسى ايرانى با نمونه اى از خط آنان در اين اثر گردآمده است.
٥٢. زنان مردآفرين تاريخ, محمد محمدى اشتهاردى, دوم, انتشارات نبوى, تهران, ١٣٧٦, ٢٣٩ص, فارسى.
اين اثر به جز فصل اول و فصل آخر آن كه به مباحث نظرى پيرامون زن پرداخته, شرح حال تعدادى از زنان است, عناوين فصول آن عبارت است از: زنان نمونه قبل از اسلام, زنان برجسته صدر اسلام, مقاومت زنان در كربلا, زندگى ما در پيامبر و امامان.
٥٣. شهيرات النساء العربيّات والمسلمات, محمد رفعت, اول, مؤسسة عزالدين, بيروت, ١٤١١ق ـ ١٩٩١م, ٢٥٣, عربى.
در اين كتاب شرح حال عمومى بيش از پنجاه زن بيان شده است.
٥٤. شهيرات النساء فى العالم الاسلامى, ٢ج, قدرية حسن, تعريب: عبدالعزيز امينى الخانجى, المكتبة المصرية, مصر, ١٣٣٤ق ـ ١٩٢٤م, ٢٢٢«٢٠٠ص, عربى.
در جلد نخست شرح حال خديجه, عايشه, عباسة, عصمة الدين آمده است و در جلد دوم زندگى نامه حضرت فاطمة, را بعة العدوية, الخنساء, زبيدة, و صبيحة تحرير شده است.
٥٥. الروضة الفيحاء فى تواريخ النساء, ياسين بن خيراللّه العمرى(١٢٣٢ق ـ ١٨٧م), تحقيق: عماد على حمزه, اول, الدار العالية للطباعة والنشر, ١٤٠٧ق ـ ١٩٨٧م, ٥٥١ص, عربى.
اين كتاب تحقيق ديگرى نيز دارد با اين مشخصه ها:
تحقيق: رجاء محمود السامرائى, اول, الدار العربية للموسوعات, بيروت, ١٩٨٧م, ٤٦١ص.
همچنين تهذيبى از اين اثر به چاپ رسيده است با اين مشخصه ها:
مهذب الروضة الفيحاء فى تواريخ النساء, ياسين بن خيراللّه العمرى, تحقيق: محمود السامرائى, دارالجمهورية, بغداد, ١٩٦٦م, ٣٦٦ص, عربى.
در اين نوشته شرح حالِ مختصرى از يكصد وشصت زن, در دو بخش آمده است. بخش نخست به زنان صالح اختصاص دارد و بخش دوم از زنان طالح سخن رانده است.
٥٦. صور من حياة صحابيات الرسول(ص), خالد عبد الرحمن العك, اول, دارالالباب, دمشق, ١٤٠٩ق ـ ١٩٨٩م, ٧٣٦ص, عربى.
در اين كتاب پس از شرحى مفصل از زندگى مادران, همسران, دختران و عمه هاى رسول خدا به شرح حال زنان صحابى رو كرده است, در اين بخش نخست از زنان مهاجر آغاز كرده و پايان بخش كتاب شرح حال زنان انصار است.
وجود فهارس فنى بر كارآيى كتاب افزوده است.
٥٧. الطبقات الكبرى, محمد بن سعد , ٩ج, دار بيروت, بيروت, ١٤٠٥ق ـ ١٩٨٥م, عربى.
المجلد الثامن فى النساء ـ ٥١٧ص.
در جلد هشتم كه ويژه بانوان مسلمان است اين موضوعات ديده مى شود:
ما بايع عليه رسول اللّه النساء, خديجه(س) ,بنات رسول اللّه(ص), عمات رسول اللّه(ص), بنات عمة رسول اللّه(ص), ازواج الرسول, ذكر من تزوج رسول اللّه من النساء فلم يجمعهن ومن فارقهن, ذكر من خطب النبيّ(ص) ولم يتم نكاحه ومن وهبت نفسها, النساء المسلمات المبايعات من قريش وحلفائهم و مواليهم, غرائب نساء العرب المسلمات المهاجرات المبايعات, نساء الانصار المسلمات المبايعات,النساء اللواتى لم يروين عن الرسول وروين عن ازواجه.
٥٨. فقيهات عالمات, محمد خير يوسف, اول, دارالطريق, رياض,١٤١٤ق, ١٢٠ص, عربى.
در اين اثر ٥٠ زن دانشمند و فقيه را از مصادر تاريخى استخراج و با شرح و ترجمه معرفى كرده است.
٥٩. كتاب الرجال, حسين بن على بن داود الحلى, منشورات الرضى, قم, ٣١٦ص, عربى.
نويسنده در قسمت اول كتاب كه راويان ثقه و مهمل را ذكر كرده فصلى ويژه راويان زن قرار داده است (ص٢٢٣ـ٢٢٤) در اين فصل نام ٢٢ تن از بانوانى كه ناقل حديث بوده اند, عنوان شده است.
٦٠. كتابشناسى آثار مذهبى زنان ايرانى, مجيد فرخ زادى, اول, نشر مطهر, تهران, ١٣٧٣, ١١٤ص, فارسى.
نويسنده, آثار مذهبى ١٧٨زن را كه شامل فهرست ٢٥٦ اثر از سال ١٣٠٦ تا ١٣٧٢ هـ.ش مى باشد, معرفى است. در اين كتاب تنها آثار چاپ شده معرفى شده است.
٦١. محدثات شيعه, نهلا غروى نائينى, اول, انتشارات دانشگاه تربيت مدرس, تهران, ١٣٧٥, ٣٦٧ص, فارسى.
اين كتاب رساله دكتراى نويسنده است كه به بررسى شرح حال ١٩٥ راوى زنِ شيعى پرداخته است.
اين اثر داراى فهارس فنى است. از منابع فراوان و دست اول به ويژه منابع اهل سنت بهره فراوان برده است.
٦٢. مرد آفرينان, رضا گلسرخى, شفق, قم, ١٣٩٨ق, ١٨٩ص, فارسى.
در اين كتاب گوشه اى از زندگى ٢٢ تن از زنان بزرگ بازگو شده است.
٦٣. مشاهير زنان اصفهان, محمد حسين رياحى, اول, روابط عمومى اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامى استان اصفهان, ١٣٧٥, ٢٧٦ص, فارسى.
اين كتاب كه بر پايه يادداشت هاى استاد مصلح الدين مهدوى نگارش يافته, شرح حال كوتاهى از يكصد و پنجاه زن شهير اصفهانى را ارائه كرده است. مصادر نقل ها در پاورقى ذكر شده و در پايان كتاب فهرست مأخذ و منابع آمده است.
٦٤. مشاهير زنان ايرانى و پارسى گوى (از آغاز تا مشروطه), محمد حسن رجبى, انتشارات سروش, تهران, ١٣٧٤, ٢٦٣ص, فارسى.
اين كتاب اثرى تحقيقى است كه به معرفى زنان بزرگ ايرانى و زنان شاعر ايرانى تا عصر مشروطه پرداخته است, كتاب بر حسب حروف الفبا تنظيم شده و منابعى پس از هر معرفى ارائه گرديده است.
٦٥. معجم رجال الحديث, ابوالقاسم الخوئى (آية اللّه العظمى), ٢٣ج, مدينة العلم, بيروت, چهارم, ١٤٠٩ق ـ ١٩٨٩م, عربى.
در جلد ٢٣, ص١٧٠ـ ٢٠١, بابى به راويان زن اختصاص يافته است. در اين باب, ١٣٤ زن راوى حديث معرفى شده است.
٦٦. معجم النساء الشاعرات فى الجاهلية والاسلام, عبد مهنّا, اوّل, دارالكتب العلمية, بيروت, ١٤١٠ق ـ ١٩٩٠م, ٣٦٠ص, عربى.
در اين نوشته زنان شاعر به ترتيب حروف الفبا معرفى شده اند, علاوه بر شرح حال كوتاه, گزيده اى از اشعار آنان ذكر شده است تعداد زنان شاعر در اين اثر ٥٠٤ نفر است.
٦٧. معجم النساء اليمنيات, عبداللّه محمد الحبشى, اول, دارالحكمة اليمانية, صنعاء, ١٤٠٩ق ـ ١٩٨٨م, ١٩٨ص, عربى.
در اين نوشته از زنان يمنى به ترتيب حروف الفبا با ارجاع به مصادر و منابع ياد شده است.
٦٨. موسوعة حياة الصحابيات, محمد سعيد مبيض, اول, مكتبة الغزالى, سوريا, ١٤١٠ق ـ ١٩٩٠م, ٦٦٩ص, عربى.
در اين موسوعه از ١٥٢٤ زن صحابى به ترتيب حروف الفبا ياد شده است.
گردآورى تراجم, از كتب اصلى تاريخ و تراجم چون: طبقات ابن سعد, الاصابة, سير اعلام النبلا و… صورت گرفته است.
٦٩. ميزان الاعتدال فى نقد الرجال, محمد بن احمد بن عثمان الذهبى (م٧٤٨ق), دارالمعرفة, بيروت, عربى.
در جلد چهارم اين كتاب از ص٦٠٤ تا ٦١٦به ذكر زنان راوى پرداخته است. اين زنان را در سه عنوانِ مجهولات. ش ١٠٩٤٠ـ ١١٠١١, الكنى ١١٠١٢ـ ١١٠٤٥, من لم يسم ١١٠٤٦,معرفى كرده است.
٧٠. نساء اهل البيت, احمد خليل جمعه, اول, اليمامة, دمشق, ١٤١٥ق ـ ١٩٩٤م, ٧٠٤ص, عربى.
در اين كتاب از همسران پيامبر و كنيزان و دختران و نوه هاى دخترى, سخن رفته است.
همسران: خديجة, سودة, عائشة, حفصة, زينب بنت خزيمة, ام سلمة, زينب بنت جحش, جويرية, صفية, رملة, ميمونة.
كنيزان: مارية, ريحانة.
دختران: زينب, رقية, ام كلثوم, فاطمه.
نوه هاى دختر: امامة بنت ابى العاص, زينب بنت على, ام كلثوم بنت على.
٧١. نساء حول الرسول,بسام محمد حمامى, اول, داردانيه, دمشق, ١٤١٣ق ـ ١٩٩٣م, ٥١١ص, عربى.
در اين كتاب شرح حال مادران, همسران, دختران و عمه هاى رسول خدا(ص) و همچنين تعدادى از زنان صحابى آمده است.
٧٢. النساء فى القرآن الكريم, عبدالمنعم عبدالراضى الهاشمى, اول, دار ابن كثير, بيروت, ١٤٠٨ق ـ ١٩٨٨م, ٢٨٠ص, عربى.
در اين اثر, از ٢٤زن كه در قرآن از آنها نام برده شده يا بدانها اشارت رفته, سخن رفته است.
اسامى زنان از اين قرار است:
حواء, ام جميل(زوج ابى لهب), جميله (بنت يسار) جميله (بنت ابيّ بن مسلول), ام كلثوم(بنت عقبة بن ابى معيط الامريه), كبيشة(بنت معن بن عاصم الانصارية), ام كجة الانصارية, امرأه فرعون, ميمونة(بنت الحارث), سارة(زوجة ابراهيم), مريم, امرأة عزيز مصر, امراة ايوب, زينب(بنت جحش), عايشة, هاجر, اسماء بنت عميس, مسكية (جارية عبداللّه بن ابى بن مسلول), خولة(بنت ثعلبة) بلقيس, مارية, حفصة, امرأة لوط, امرأة نوح.
٧٣. نساء مبشرات بالجنة, احمد خليل جمعه, ٢ج, اول, دار ابن كثير, دمشق ١٤١١ق ـ ١٩٩٠, ٢٨٣ص« ٢٨٩ص, عربى.
در اين كتاب شرح حال زنانى آمده كه از زبان پيامبر بشارت به بهشت داده شده اند.
در جلد نخست از: خديجة, فاطمة بنت اسد, ام حرام, نسيبه, ام رومال, بركة, ربيع, كبشة و زينب بنت جحش ياد شده است.
و در جلد دوم از: عائشة, فاطمة, فُوَيعه, ام المنذر, اسماء بنت ابى بكر, ام سليم, ام ورقة, اسماء بنت يزيد, ام هشام و حفصة نام برده شده است.
٧٤. نساء مخترعات,فرج موسى, ترجمه جواهر الدبوس, اول, مؤسسة الكويت للتقدم العلمى, كويت, ١٩٩٥م, ٣٠٩ص, عربى.
در اين نوشته,بيش از چهل زن مخترع و دانشمند در جهان معاصر با اختراع و اثر علمى آنان معرفى شده است.
٧٥. نساء النبى(ص),عائشة بنت الشاطى, دارالكتاب العربى, بيروت, ١٤٠٦ق ـ ١٩٨٥م, ٢٤٠ص, عربى.
در اين كتاب شرح زندگى دوازده تن از همسران پيامبر بازگو شده است.
خديجة, سودة, عائشة, حفصة, زينب بنت خزيمة, ام سلمة, زينب بنت جحش, جويرية, صفية, ام حبيبة, مارية, ميمونة.
اين كتاب به فارسى ترجمه شده و با نام زنان پيغمبر به چاپ رسيده است. معرفى آن در شماره ٣٩ انجام شد.
٧٦. نساء من عصر التابعين,احمد خليل جمعه, ٢ج, اول, دار ابن كثير, دمشق, ١٤١٢ق ـ ١٩٩٢م, ٢٢٣« ٢٢٤ص, عربى.
در اين مجموعه از زنان برجسته اى كه در عصر تابعين در روايت و حديث و تاريخ اسلام نقش داشتند ياد شده است. در هر جلد پانزده نفر و در دو جلد از سى تن سخن رفته است.پي نوشت : ١. تاريخ مذكر, ص٢٨. ٢. جامع المقدمات, ج٢, ص٩٦٢. ٣. زن در آينه جلال و جمال, ص٢٩٨, چاپ دوم.